Kavramlar ve Hakikatler Tasavvufi Istılahat Atlası
Klasik tasavvuf lügatlerinde geçen kavramların etimolojisi, şerhleri ve seyr-i sülûktaki yerleri.
Bekâ (بقاء)
Seyr-i Sülûk Etimoloji: Arapça 'b-k-y' kökünden: Kalıcı olmak, devam etmek, ebediyet.
Fenâ makamından sonra kulun ilahi ahlak ve şuurla yeniden dirilerek halkın arasına Hakk ile dönmesi halidir (Bekâbillâh).
Kaynaklar: Kuşeyrî RisalesiAvârifü'l-Ma'ârifKelimât-ı Tayyibât
Fenâ (فناء)
Seyr-i Sülûk Etimoloji: Arapça 'f-n-y' kökünden: Yok olmak, tükenmek, geçip gitmek.
Kuşeyrî ve Gazzâlî'ye göre kulun kendi nefsani irade ve beşeri sıfatlarından geçerek Hakk'ın iradesinde yok olması halidir.
Kaynaklar: Kuşeyrî Risalesiİhyâu Ulûmi'd-DînFusûsu'l-Hikem
Hâl (حال)
Manevi Tecrübe Etimoloji: Arapça 'h-w-l' kökünden: Bir durumdan diğerine dönmek, değişmek.
Kuşeyrî'nin meşhur kaidesiyle: 'Ahvâl mevâhibdir (Hâller ilahi birer vehb/bağıştır).' Kulun çabası olmadan kalbe aniden doğan ve şimşek gibi geçici olan ilahi tesirlerdir.
İnce Ayrım: Makam kesbî (çaba ile kazanılan) iken, hâl vehbîdir (doğrudan lütuftur).
Kaynaklar: Kuşeyrî Risalesi (Bâbü'l-Hâl)Keşfü'l-Mahcûb (Hücvîrî)
Vahdet (وحدة)
Ontoloji & İrfan Etimoloji: Arapça 'w-h-d' kökünden: Teklik, birlik, bölünmez bütünlük.
Hakiki varlığın tekliği (Vahdet-i Vücûd). Çokluk (kesret) aleminin, o Tek Varlık'ın tecelli ve aynalarından ibaret olması şuuru.
İnce Ayrım: Vahdet-i Vücûd panteizm (tüm-tanrıcılık) değildir; yaratılan ile Yaratan'ın mahiyet ayrılığını koruyan aşkın bir tecelli hermeneutiğidir.
Kaynaklar: Fusûsu'l-Hikem (İbn Arabî)el-Fütûhâtü'l-MekkiyyeLeme'ât (Fahrüddîn-i Irâkî)
Makâm (مقام)
Seyr-i Sülûk Etimoloji: Arapça 'k-w-m' kökünden: Durulan yer, rütbe, istikrar.
Sâlikin riyazet, mücahede ve istikamet ile elde ettiği ve kalıcı hale getirdiği manevi mertebedir (Tevbe, Vera, Zühd, Sabır, Rıza vb.).
İnce Ayrım: Makamlar kesbîdir, bir makamın hakkı verilmeden sonrakine geçilemez.
Kaynaklar: Menâzilü's-Sâirîn (Herevî)Kuşeyrî Risalesi